Πέμπτη, Ιουνίου 28

Πύργος Ζαΐμη - Μπενιζέλου

Βόρεια της πόλεως της Αίγινας, επί της οδού Νίκου Καζαντζάκη, στα Πλακάκια, βρίσκεται ο πύργος Ζαΐμη - Μπενιζέλου ή έπαυλις Αλκυών ή όπως έχει επικρατήσει να λέγεται από το επίθετο του σημερινού του ιδιοκτήτη, πύργος Αργύρη Σαλιαρέλη. Η ιστορία του διατηρητέου πύργου υπήρξε πολυκύμαντη ενώ σε αυτόν παραθέριζε ο Αλέξανδρος Ζαΐμης, πολιτικός που διετέλεσε πρόεδρος της Δημοκρατίας και πρωθυπουργός της Ελλάδας. Το 1958 στον πύργο γυρίστηκαν σκηνές της ταινίας "Διακοπές στην Αίγινα".

Τις τελευταίες δεκαετίες ο πύργος βρέθηκε στο επίκεντρο της δημοσιότητας λόγω της  διοικητικής εμπλοκής του σημερινού του ιδιοκτήτη, Αργύρη Σαλιαρέλη, με τη ποδοσφαιρική ομάδα του Ολυμπιακού.

Για να παρακολουθήσουμε το ιδιοκτησιακό καθεστώς της περιοχής και το χρονικό του πύργου πρέπει να ξεκινήσουμε από τις αρχές του 19ου αιώνα όταν για πρώτη φορά ο Παλαιολόγος Μπενιζέλος, πρόκριτος της Αθήνας και μέλος της παλαιάς οικογένειας των Μπενιζέλων (μέλος της οποίας ήταν και η Αγία Φιλοθέη), παρουσιάζεται σε έγγραφα της εποχής ως ιδιοκτήτης μεγάλων εκτάσεων στην πόλη της Αίγινας.

Αρχείο Νάσου Κοκκίνου
Η Γωγώ Κουλικούρδη στο αξεπέραστο έργο της για την ιστορία της Αίγινας αναφέρεται στους Παλαιολόγο και Ευφημία Μπενιζέλου ως ιδιοκτήτες σημαντικής περιουσίας, πλήν όμως φαίνεται να αγνοεί την καταγωγή της Ευφημίας Μπενιζέλου. Η τελευταία υπήρξε κόρη του Παύλου Μοίρα, πρόκριτου και μέλους μιας εκ των παλαιότερων οικογενειών της Αίγινας. Ενδεικτικό της οικονομικής ευρωστίας της οικογένειας Μοίρα αποτελεί το γεγονός πως το κτίριο που επιλέχθηκε για να στεγαστεί το κυβερνείο του Ιωάννη Καποδίστρια ήταν το σπίτι της οικογένειας Μοίρα. Η συγγενική σχέση αυτή αποτελεί και τον λόγο που ο Παλαιολόγος Μπενιζέλος εμφανίζεται στις αρχές του 19ου αιώνα ως ιδιοκτήτης κτημάτων στη Μητρόπολη, την Καραντίνα και τα Πλακάκια, καθώς και ως ιδιοκτήτης οικίας στην πόλη της Αίγινας. Το οικόπεδο στο οποίο ανεγέρθηκε το νοσοκομείο Αίγινας αποτελεί κληροδότημα των Μπενιζέλων.

Η περιουσία κληροδοτήθηκε στον γιο του Παλαιολόγου Μπενιζέλου και της Ευφημίας Μοίρα, Μιλτιάδη Μπενιζέλο (1822 - 1887), καθηγητή Ιατρικής και βουλευτή, και εν συνεχεία στον γιο του Μιλτιάδη, Γεώργιο Μπενιζέλο (1862 - 1909), ο οποίος και πιθανότατα ανήγειρε στα τέλη του 19ου αιώνα ή στις αρχές του 20ου αιώνα την γνωστή σε όλους μας, δυτικών επιρροών, δυόροφη οικία με την πυργοειδή απόληξη στην οροφή. Η σύζυγος του Γεωργίου Μπενιζέλου ήταν η Ελένη Ζαΐμη, αδερφή του προέδρου της Δημοκρατίας Αλέξανδρου Ζαΐμη.

Στον Αλέξανδρο Ζαΐμη (1855 - 1936) οφείλεται η σημερινή ονομασία του πύργου. Ο Ζαΐμης συνήθιζε να περνάει αρκετούς μήνες του χρόνου στον πύργο της αδελφής του καταπιανόμενος με το ψάρεμα, για τις ανάγκες του οποίου διέθετε ιδιόκτητες λέμβους και δίχτυα. Από εφημερίδες της εποχής μαθαίνουμε ότι ο Ζαΐμης συνήθιζε να περνάει ώρες ανοιχτά της θάλασσας ψαρεύοντας. Στην Αίγινα, άλλωστε, ενημερώθηκε, τον Ιούλιο του 1906, για την πρόθεση του βασιλιά Γεώργιου Α΄ να τον διορίσει Ύπατο Αρμοστή Κρήτης αλλά και για την προκύρηξη του κρητικού λαού για την ένωση με την Ελλάδα και την κατάργηση της Ύπατης Αρμοστείας τον Οκτώβριο του 1908. Μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια που επισημαίνει η Νίκη Μαρωνίτη είναι πως ο Ζαΐμης ήταν επίτιμο μέλος του Ομίλου των Φίλων της Αιγίνης.

Αλέξανδρος Ζαΐμης
Για την κατασκευή του πύργου χρησιμοποιήθηκε τοπικός πορόλιθος ενώ ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι δυτικές μορφολογικές επιδράσεις όπως η διάπλαση των όγκων και η πυργοειδής απόληξη του κλιμακοστασίου. Εντύπωση επίσης προκαλούν οι μεταλλικοί διακοσμητικοί ρόδακες στις εξωτερικές γωνίες του κτιρίου ενώ στο εσωτερικό, και συγκεκριμένα στη σάλα, υπάρχει οροφογραφία, η οποία διατηρείται ακόμα και σήμερα. Στην είσοδο του κτιρίου υπάρχει σκάλισμα με τον βυζαντινό δικέφαλο αετό που πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε είτε ως οικόσημο των Μπενιζέλων είτε για να συμβολίσει την βυζαντινή καταγωγή της οικογένειας.

το βυζαντινό σκάλισμα (πάνω) και οι μεταλλικοί διακοσημητικοί ρόδακες (κάτω),
Αρχείο Νάσου Κόκκινου

Έπειτα ο πύργος και οι γύρω εκτάσεις κληροδοτήθηκαν στις κόρες του Γεωργίου, Φιλοθέη Μπενιζέλου, σύζυγο του Αθανασίου Τσακαλώτου (1885 - 1956), καθηγητή χημείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, και Ευρυδίκη Μπενιζέλου, σύζυγο του David Howell. Σκηνές από τη καθημερινή ζωή στον πύργο περιλαμβάνονται στο ημερολόγιο της δεκαπεντάχρονης, τότε, Ζωής Δραγούμη, μετέπειτα Ζωής Μαζαράκη - Αινιάνος, που γράφτηκε κατά τη διάρκεια της παραμονής της στον πύργο, το καλοκαίρι του 1947, ύστερα από πρόσκληση της ξαδέλφης της, Ευρυδίκης Μπενιζέλου. Από τις σελίδες του ημερολογίου κάνουν το πέρασμά τους ο αδελφός της Μάρκος Δραγούμης, ο ξάδελφός της Αλέξανδρος Τσακαλώτος, ο στρατηγός Βασίλειος Μελάς και ο εγγονός του Νικόλαος Ρωκ - Μελάς, οι γιατροί Ξυδέας και Γαλάνης κ.α. Από τις περιγραφές της φαίνεται ότι στον χώρο υπήρχε και ένα αυτοσχέδιο γήπεδο τεννις.

Ο πύργος στο βάθος δεξιά, Καλοκαίρι 1947, αρχείο Μάρκου Δραγούμη

Καλοκαίρι 1947, αρχείο Μάρκου Δραγούμη
Εκείνη την εποχή το κτήμα εκτεινόταν από την σημερινή νότια μάντρα του πύργου μέχρι και την οικία Δηλαβέρη και περιελάμβανε ένα εκκλησάκι, το οποίο παρέμεινε στην ιδιοκτησία του κληρονόμου Αλέξανδρου Τσακαλώτου σε αντίθεση με τα υπόλοιπα οικόπεδα (και τον πύργο) που πουλήθηκαν σταδιακά. Μάλιστα στο πίσω μέρος της εκκλησίας υπάρχει ένα τροχόσπιτο στο οποίο διέμενε ο Αλέξανδρος Τσακαλώτος όταν ερχόταν στην Αίγινα. Το 1958 στους κήπους του οικήματος γυρίστηκαν σκηνές από την ταινία "Διακοπές στην Αίγινα" με πρωταγωνιστές την Αλίκη Βουγιουκλάκη, τον Ανδρέα Μπάρκουλη, τον Λάμπρο Κωνσταντάρα, τον Θανάση Βέγγο κ.α. Για άγνωστους λόγους με την πάροδο του χρόνου ο πύργος εγκαταλείφθηκε με αποτέλεσμα να περιέλθει σε οικτρή κατάσταση. Έτσι, το 1984, ελλείψει διαθέσιμων οικονομικών πόρων για την ανακατασκευή του, ο πύργος πουλήθηκε από τον Αλέξανδρο Αθ. Τσακαλώτο (1926 - 2008), υπάλληλο του υπουργείου Προεδρίας, στον Αιγινίτη Αργύρη Σαλιαρέλη.

 Το εκκλησάκι του πύργου, φωτ. Δημήτρης Λιούρδης
Ο Αργύρης Σαλιαρέλης, έμπορος πολύτιμων λίθων, εμφανίστηκε επεισοδιακά στο προσκήνιο τον χειμώνα του 1988, όταν μετά την φυγή του Κοσκωτά παρουσιάστηκε ως διάδοχός του στην προεδρία του Ολυμπιακού. Το ιδιωτικό συμφωνητικό σύμφωνα με το οποίο ο Κοσκωτάς του παραχωρούσε την πλειοψηφία των μετοχών του Ολυμπιακού καταγγέλθηκε ως πλαστό από τον ίδιο τον Κοσκωτά ενώ η Τράπεζα Κρήτης προσέφυγε στο πρωτοδικείο προσβάλλοντας την αγοραπωλησία μεταξύ Κοσκωτά - Σαλιαρέλη και καταφέρνοντας να κατάσχει τις μετοχές του τελευταίου. Την ίδια περίοδο ο Σαλιαρέλης προφυλακίστηκε κατηγορούμενος για υπόθαλψη εγκληματία καθώς κατηγορείτο ότι είχε φυγαδεύσει τον Κοσκωτά με ιδιωτικό αεροπλάνο στις ΗΠΑ. Με την αποφυλάκισή του ο Σαλιαρέλης προσέφυγε στο Πρωτοδικείο πετυχαίνοντας να διοριστει πρόεδρος της ΠΑΕ Ολυμπιακός και προχωρώντας παράλληλα σε αύξηση μετοχικού κεφαλαίου, απόφαση την οποία προσέβαλαν οι εφοπλιστές Νίκος Ευθυμίου και Μιλτιάδης Μαρινάκης, πατέρας του Ευάγγελου Μαρινάκη.

Κατά τη διάρκεια της προεδρίας του ο πύργος Μπενιζέλου/Ζαΐμη πρωταγωνίστησε σε πρωτοσέλιδα της εποχής λόγω των παρτυ που διοργάνωνε παρουσία πολιτικών, δημοσιογράφων και αθλητών. Χαρακτηριστικότερη όλων αυτή του 1989, λίγο πριν το ντέρμπι με την ΑΕΚ, όταν και διοργάνωσε πάρτυ με καλεσμένους δημοσιογράφους και όλη την ποδοσφαιρική ομάδα του Ολυμπιακού. 

Ο Σαλιαρέλης με τους καλεσμένους του στην πισίνα του πύργου

Ο Σαλιαρέλης (όρθιος από δεξιά) με ποδοσφαιριστές του Ολυμπιακού στην αυλή του πύργου
Το 1992, υπό το βάρος της κατακραυγής των φιλάθλων του Ολυμπιακού, αποχώρησε από την προεδρία. Παρά τον αμφιλεγόμενο βίο του, ο Αργύρης Σαλιαρέλης διέσωσε τον πύργο από βέβαιη καταστροφή ξεκινώντας το Φθινόπωρο του 1985 εργασίες αποκατάστασής του. Είχε προηγηθεί η υπουργική απόφαση  (ΦΕΚ 365/Β/31-5-1985), με την οποία χαρακτηριζόταν ο πύργος ως ιστορικό διατηρητείο μνημείο και μνημείο τέχνης λόγω του αρχιτεκτονικού και μορφολογικού ενδιαφέροντός του. Παρακατώ ακολουθεί μια σειρά φωτογραφιών που τραβήχτηκαν από τον Νάσο Κόκκινο την περίοδο 1985 - 1986 και παρουσιάζουν την εξέλιξη των εργασιών αποκατάστασης του πύργου. Οι φωτογραφίες αυτές αποτελούν σημαντικό τεκμήριο για την κατάσταση που είχε περιέλθει το κτίριο αλλά και για τις παρεμβάσεις που πραγματοποιήθηκαν με σκοπό την διάσωσή του.

Αρχείο Νάσου Κόκκινου
Αρχείο Νάσου Κόκκινου
Όπως γίνεται φανερό από τον πύργο διασωζόταν μόνο το κουφάρι του με μερικά ξύλινα ζευκτά στην οροφή του. Το παλιό μπαλκόνι του κτιρίου (κάτω) έκλεισε με τζαμαρία και στη θέση που υπήρχε παλιότερα κεραμοσκεπή δημιουργήθηκε μπαλκόνι.
Αρχείο Νάσου Κόκκινου

Αρχείο Νάσου Κόκκινου

Αρχείο Νάσου Κόκκινου

Αρχείο Νάσου Κόκκινου 

Αρχείο Νάσου Κόκκινου
Αρχείο Νάσου Κόκκινου 

Αρχείο Νάσου Κόκκινου
Ήδη τον Ιούνιο του 1986 οι εργασίες αποκατάστασής του είχαν σχεδόν ολοκληρωθεί με την προσθήκη της νέας κεραμιδοειδούς σκεπής στον οροφή του πύργου.

Αρχείο Νάσου Κόκκινου
Ο πύργος σήμερα, φωτ. Δημήτρης Λιούρδης

Πηγές
  • Γαλάνη - Κρητικού Μαίρη, Αίγινα, Τα πρόσωπα, Οι τόποι, Οι μνήμες, Αίγινα 2010
  • Κουλικούρδη Γωγώ, Αίγινα ΙΙΙ: Τοπογραφικά και ιστορικά στοιχεία για τη νεότερη πόλη (1800 - 1828), Αίγινα 2002 
  • Μαζαράκη - Αινιάν Ζωή, Διακοπές στην Αίγινα το 1947, εκδόσεις ΓΡΑΦ3Σ, Αθήνα 2002
  • Μαρωνίτη Νίκη, Αλέξανδρος Ζαΐμης, Όψεις ενός πολυσχιδούς βίου (1855 - 1936), εκδόσεις ΕΤΕ, Αθήνα 2011
  • Σταμπόγλη Ελένη, Σχολάρχης στην Αίγινα: Παναγής Ν. Ηρειώτης (1854 - 1930), εκδόσεις Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 2015, σελ. 179 (αναφορά σε Ζαΐμη)

Δεν υπάρχουν σχόλια: